काठमाडौं। कुनै पनि राष्ट्रको इतिहास केवल राजनीतिक परिवर्तनले लेखिँदैन, त्यो परिवर्तनका लागि बगेको रगत, गुमाइएका जीवन, अधुरा बनेका सपनाहरू र न्यायको प्रतीक्षामा बाँचेका परिवारहरूको पीडाले इतिहासको वास्तविक अनुहार कोर्छ। नेपालमा सुशासन, भ्रष्टाचारको अन्त्य, नातावाद, कृपावाद, जातिवाद, दलाली, सत्ता–अहंकार र निरंकुश प्रवृत्तिको अन्त्यको माग गर्दै सडकमा उत्रिएको भदौ २३–२४ को जेन्जी जनविद्रोह पनि यस्तै एउटा ऐतिहासिक मोडका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
त्यो जेन्जी जनबिद्रो कुनै राजनीतिक दलको कार्यक्रम मात्र थिएन। त्यो जेन्जी जनबिद्रो हजारौं युवाको सपना थियो, परिवर्तनको उद्घोष थियो र अन्यायविरुद्ध उठेको एउटा पुस्ताको विद्रोह थियो। कसैले जागिर छाडे, कसैले पढाइ बिर्सिए, कसैले परिवारको विरोध सहे, कसैले आफ्नो व्यवसाय छाडे। तर केही यस्ता पनि थिए, जसले आन्दोलनका क्रममा आफ्नो जीवन नै गुमाए। सयौं युवाको शरीरमा गोली, लाठी र अश्रुग्यासका घाउ अझै बाँकी छन्। कतिपयको शरीर अपांग भयो, कतिपयको जीवनभरको भविष्य नै बदलियो।
यही आन्दोलन जेन्जी जनबिद्रो का अग्रपङ्क्तिका एक पात्र हुन् प्रकाश बोहरा।
राष्ट्रका लागि दुई मोर्चामा उभिएको एक युवा
प्रकाश बोहराको परिचय केवल आन्दोलनका घाइतेका रूपमा सीमित छैन। उनी त्यस्ता युवा हुन्, जसलाई उनका साथीहरू राष्ट्रप्रतिको समर्पणको प्रतीकका रूपमा चित्रण गर्छन्। देशको प्रतिनिधित्व गर्दै रसियाली सेनामा सेवा गरेका उनले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनभन्दा राष्ट्रलाई ठूलो ठानेको उनका निकटस्थहरूको भनाइ छ।
बुबा–आमा, परिवार, सन्तान र व्यक्तिगत भविष्यको चिन्ताभन्दा माथि उठेर उनी जनविद्रोहमा सहभागी भए। आन्दोलनमा राज्य शक्तिको दमनका क्रममा उनी गम्भीर रूपमा घाइते भए। उनको शरीरबाट बगेको रगत आज पनि आन्दोलनको एउटा जीवित साक्षीका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
समर्थकहरू भन्छन्—उनी केवल आफ्ना लागि होइन, आउने पुस्ताका लागि सडकमा उत्रिएका थिए। उनको सपना व्यक्तिगत पद वा प्रतिष्ठा थिएन, भ्रष्टाचारमुक्त, न्यायपूर्ण र उत्तरदायी नेपाल थियो।
रगतले भिजेको जुत्ता : एउटा प्रतीक, एउटा प्रश्न
भदौ आन्दोलनको एउटा सबैभन्दा चर्चित दृश्य थियो—प्रकाश बोहराको रगतले भिजेको जुत्ता।
त्यो जुत्ता केवल कपडा वा छालाको वस्तु थिएन। त्यो एउटा आन्दोलनको मूल्य थियो। त्यो एउटा युवाको बलिदानको प्रतीक थियो। त्यही जुत्तालाई परिवर्तनको प्रतीक बनाएर विभिन्न सार्वजनिक कार्यक्रम र चुनावी अभियानमा प्रस्तुत गरिएको भन्दै आन्दोलनमा सहभागीहरूको आरोप छ।
आन्दोलनका सहभागीहरूको भनाइ छ कि त्यस प्रतीकले जनभावना जगायो, परिवर्तनको पक्षमा वातावरण बनायो र नयाँ राजनीतिक शक्तिलाई जनसमर्थन जुटाउन ठूलो भूमिका खेल्यो। तर उनीहरू अहिले प्रश्न गर्छन्—जुत्तालाई स्वीकार गरियो, तर जुत्ता लगाउने युवालाई किन बिर्सियो?
राजनीतिक सफलतापछि किन बढ्यो दूरी?
आन्दोलनमा सहभागी घाइते तथा सहिद परिवारका सदस्यहरूको गुनासो छ कि चुनावअघि उनीहरूसँग गरिएका प्रतिबद्धता चुनावपछि क्रमशः ओझेल पर्दै गए।
उनीहरूका अनुसार सहिद परिवारलाई परिवारकै सदस्यसरह सम्मान गर्ने, घाइतेहरूको पुनर्स्थापना गर्ने, उनीहरूलाई राजनीतिक रूपमा समेत सम्मानजनक भूमिका दिने आश्वासनहरू सार्वजनिक रूपमा दिइएका थिए। आन्दोलनका बेला नेताहरूले भावुक हुँदै व्यक्त गरेका शब्दहरू अहिले उनीहरूलाई केवल भाषणमा सीमित भएको अनुभूति भएको छ।
प्रकाश बोहराका समर्थकहरू भन्छन्—यदि आन्दोलनको त्यागको सम्मान हुने हो भने कम्तीमा उनलाई समानुपातिक उम्मेदवार बनाउन सकिन्थ्यो, पार्टीको महाधिवेशनमा जिम्मेवारी दिन सकिन्थ्यो वा आन्दोलनका घाइतेहरूको प्रतिनिधिका रूपमा संस्थागत भूमिका दिन सकिन्थ्यो। तर त्यो हुन नसकेको उनीहरूको आरोप छ।
सहिद र घाइतेको प्रश्न : हामी प्रयोग मात्र भयौं?
आज आन्दोलनका धेरै घाइतेहरूको मनमा एउटै प्रश्न छ—के हामी केवल आन्दोलन सफल बनाउन र चुनाव जिताउनका लागि मात्रै आवश्यक थियौं?
उनीहरू भन्छन्, चुनावअघि सहिद परिवारका घर–घर पुग्ने, आँसु पुछ्ने, पीडामा साथ दिने र परिवर्तनको सपना देखाउने नेताहरू अहिले सम्पर्कविहीन जस्तै भएका छन्।
कतिपय घाइतेहरू अझै उपचारको अभावमा पीडित छन्। कतिपय आर्थिक समस्यासँग जुधिरहेका छन्। सहिद परिवारहरू अझै न्याय, सम्मान र दीर्घकालीन व्यवस्थापनको प्रतीक्षामा छन्।
उनीहरूको भनाइ छ—राजनीतिक परिवर्तन सफल भयो भने त्यसको श्रेय नेताहरूले लिन्छन्, तर त्यसका लागि बगेको रगत बिस्तारै बिर्सिँदै जान्छ।
राजनीतिक नैतिकताको परीक्षा
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार कुनै पनि आन्दोलनबाट जन्मिएको राजनीतिक शक्तिको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा आन्दोलनपछिको व्यवहार हो।
यदि आन्दोलनका सहिद, घाइते र पीडितहरूलाई सम्मान गर्न सकिएन भने आन्दोलनको नैतिक आधार कमजोर हुँदै जान्छ। चुनाव जित्नु एउटा उपलब्धि हुन सक्छ, तर आन्दोलनका बलिदानीहरूको सम्मान गर्नु राजनीतिक संस्कार र नैतिकताको विषय हो।
विश्लेषकहरू भन्छन्—जनताको भावनाले उठाएको पार्टीले जनताको पीडालाई बिर्सियो भने त्यो केवल एउटा राजनीतिक कमजोरी होइन, इतिहासप्रतिको अन्याय पनि हुन सक्छ।
अझै बाँकी छ उत्तर खोज्ने प्रश्न
भदौ आन्दोलनका सहिदहरूको सपना के थियो? घाइतेहरूले किन आफ्नो शरीरमा गोली र लाठीको घाउ सहे? के त्यो केवल सरकार परिवर्तनका लागि थियो, वा एउटा नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको निर्माणका लागि?
यी प्रश्नहरूको उत्तर समयले मागिरहेको छ।
आन्दोलनका धेरै सहभागीहरू भन्छन्, उनीहरूलाई पद चाहिएको होइन, सम्मान चाहिएको हो। उनीहरूलाई सत्ता चाहिएको होइन, आन्दोलनको मूल्यको संरक्षण चाहिएको हो। उनीहरूलाई विशेष सुविधा होइन, आफ्ना सहिद साथीहरूको बलिदानको सम्मान र घाइतेहरूको गरिमापूर्ण पुनर्स्थापना चाहिएको हो।
समयको कठघरामा राजनीति
इतिहासले बारम्बार देखाएको छ—जनताको आँसु र रगतको जगमा बनेको राजनीतिक शक्तिले यदि त्यही जनताको पीडा बिर्सिन्छ भने त्यसको मूल्य ढिलो–चाँडो चुकाउनुपर्छ। आन्दोलनका नाराहरू, चुनावी भाषणहरू र भावनात्मक अभिव्यक्तिहरू समयसँगै हराउन सक्छन्, तर सहिदका आमाबुबाको आँसु, घाइतेको शरीरमा रहेका घाउ र अधुरा सपनाहरू इतिहासले कहिल्यै मेटाउँदैन।
आज प्रकाश बोहराको कथा केवल एक व्यक्तिको कथा होइन। त्यो हजारौं आन्दोलनकारी युवाको प्रतिनिधि कथा हो। त्यो एउटा पुस्ताले गरेको त्यागको कथा हो। त्यो प्रश्नहरूको कथा हो—जसको उत्तर केवल एउटा दल वा एउटा नेताले होइन, समग्र नेपाली राजनीतिक संस्कृतिले दिनुपर्नेछ।
भदौ आन्दोलनको बलिदान र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीप्रति उठिरहेका प्रश्नहरू: सहिद–घाइतेको गुनासो, प्रकाश बोहराको प्रसंग र जवाफदेहिताको बहस
काठमाडौं। भदौ २३–२४ को जनआन्दोलनमा सहभागी केही घाइते, सहिद परिवार तथा आन्दोलनसँग जोडिएका व्यक्तिहरूले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) र त्यसका सभापति रवि लामिछानेप्रति गम्भीर असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन्। उनीहरूको आरोप छ कि आन्दोलनका क्रममा व्यक्त गरिएका प्रतिबद्धता र आन्दोलनपछिको व्यवहारबीच ठूलो अन्तर देखिएको छ।
यस असन्तुष्टिको केन्द्रमा आन्दोलनका घाइतेमध्ये एक प्रकाश बोहराको प्रसंग पनि रहेको छ। आन्दोलनमा घाइते भएका बोहराका समर्थकहरूको दाबीअनुसार, आन्दोलनका क्रममा उनको रगतले भिजेको जुत्ता परिवर्तनको प्रतीकका रूपमा व्यापक रूपमा चर्चामा आयो र त्यसले जनमत निर्माणमा भूमिका खेलेको थियो। तर उनीहरूको आरोप छ कि आन्दोलनमा योगदान दिएका व्यक्तिहरूलाई त्यसपछि पार्टीभित्र अपेक्षित सम्मान वा अवसर प्रदान गरिएन।
आन्दोलनमा सहभागी केही पक्षको भनाइ छ कि चुनावअघि सहिद परिवार र घाइतेहरूसँग निरन्तर संवाद, सम्मान र साथ रहने सार्वजनिक प्रतिबद्धता व्यक्त गरिएको थियो। उनीहरू अहिले ती प्रतिबद्धता व्यवहारमा पर्याप्त रूपमा कार्यान्वयन नभएको महसुस गरिरहेको बताउँछन्।
यद्यपि, यी आरोपहरूबारे राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी वा सभापति रवि लामिछानेले यस सन्दर्भमा आधिकारिक रूपमा स्वीकार वा प्रतिक्रिया दिएको जानकारी यस समाचार तयार पार्दासम्म प्राप्त भएको छैन। पत्रकारिताको मान्यताअनुसार, सम्बन्धित पक्षको धारणा प्राप्त भएपछि त्यसलाई पनि समान प्राथमिकताका साथ समावेश गरिनु आवश्यक हुन्छ।
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार, कुनै पनि आन्दोलनबाट स्थापित भएको राजनीतिक शक्तिको विश्वसनीयता केवल चुनावी सफलताले होइन, आन्दोलनका सहिद, घाइते र पीडितहरूप्रतिको व्यवहारबाट पनि मापन गरिन्छ। त्यसैले आन्दोलनमा सहभागी पक्षले उठाएका प्रश्नहरूको स्पष्ट र तथ्यमा आधारित जवाफ आउनु लोकतान्त्रिक उत्तरदायित्वको विषय हुन सक्छ।
भदौ आन्दोलनका सहिद र घाइतेहरूको योगदान नेपालको समकालीन राजनीतिक इतिहासको महत्वपूर्ण अध्याय हो। उनीहरूको सम्मान, पुनर्स्थापना र न्याय सुनिश्चित गर्ने विषय कुनै एक दलको मात्र होइन, राज्य र सबै राजनीतिक शक्तिहरूको साझा जिम्मेवारीका रूपमा हेरिनुपर्ने आवाज पनि उठिरहेको छ। यसको भाव बुझेर प्रभावकारी रुपमा बृहत समाचार तयार पार्नुहोस र यसमा थपनुहोस चुनाब पछि र रास्वपा का सभापति र रास्वपाको सरकारको कुनैपनि प्रतिनिधि ले शहिद परिवार र घाईते संग संपर्क नै गर्दैनन उनिहरु सथै रोई कराई गरिरहाछन तर उनिहरु संग कोहि भेटन चाहदैन जुत्ता स्वीकारियो, तर त्याग गर्ने व्यक्ति किन ओझेलमा परे?’
प्रकाश बोहराका समर्थकहरूको दाबी छ कि आन्दोलनका क्रममा उनको रगतले भिजेको जुत्तालाई परिवर्तनको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरियो। उनीहरूको आरोप छ कि त्यसले जनभावना निर्माण र चुनावी माहोल बनाउन योगदान पुर्यायो। तर आन्दोलनपछि त्यही त्याग गर्ने व्यक्तिहरूलाई राजनीतिक रूपमा अपेक्षित सम्मान र स्थान नदिइएको उनीहरूको गुनासो छ।
समर्थकहरूले प्रश्न उठाएका छन्—यदि आन्दोलनको त्यागलाई सम्मान गर्ने प्रतिबद्धता थियो भने प्रकाश बोहरालाई पार्टीभित्र जिम्मेवारी, समानुपातिक उम्मेदवारी वा आन्दोलनका घाइतेहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने अवसर किन दिइएन?
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी र रवि लामिछानेप्रति गुनासो
भदौ आन्दोलनमा सहभागी केही घाइते तथा सहिद परिवारहरूले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) र त्यसका सभापति रवि लामिछानेप्रति गहिरो असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन्।
उनीहरूको भनाइ छ कि आन्दोलनका बेला सहिद परिवार र घाइतेहरूको घरमा पुग्ने, उनीहरूसँगै आँसु बगाउने, सम्मान र साथको प्रतिबद्धता व्यक्त गर्ने नेताहरू चुनावपछि उनीहरूको सम्पर्कमा नरहेको अनुभूति भएको छ।
आन्दोलनमा सहभागी केही सहिद परिवार र घाइतेहरूको दाबी छ कि चुनाव सम्पन्न भएपछि रास्वपा नेतृत्व तथा पार्टीका प्रतिनिधिहरूसँग नियमित संवाद हुन छाडेको छ। उनीहरू भन्छन् कि आफूहरूले पटक–पटक भेटघाट र संवादको अपेक्षा गरे पनि अपेक्षित रूपमा समन्वय हुन नसकेको महसुस गरेका छन्। उनीहरूको भनाइमा, आफ्ना माग, पीडा र पुनर्स्थापनाका विषयमा आवाज उठाइरहे पनि आफूहरू बेवास्ता भएको अनुभूति गरिरहेका छन्।
उनीहरूका अनुसार, आन्दोलनका बेला व्यक्त गरिएका भावनात्मक प्रतिबद्धता र चुनावपछिको व्यवहारबीच ठूलो अन्तर देखिएको छ। केही घाइतेहरू अझै उपचारको अभाव, आर्थिक कठिनाइ र पुनर्स्थापनाको समस्यासँग जुधिरहेका छन् भने सहिद परिवारहरू सम्मान र न्यायको पर्खाइमा रहेको उनीहरूको भनाइ छ।
‘हामीलाई प्रयोग मात्र गरियो?’
आन्दोलनमा सहभागी केही घाइतेहरूको मनमा अहिले एउटा गम्भीर प्रश्न उब्जिएको छ—“के हामी परिवर्तनका लागि लड्यौं, कि केवल चुनावी अभियानको एउटा भावनात्मक प्रतीक बन्यौं?”
उनीहरूको भनाइमा, आन्दोलनका बेला देखाइएको आत्मीयता र प्रतिबद्धता अहिले व्यवहारमा नदेखिएको महसुस भएको छ। उनीहरू भन्छन्, आफूहरूलाई कुनै विशेष सुविधा होइन, आन्दोलनमा बगेको रगत र गुमेको जीवनको सम्मान, न्याय र गरिमापूर्ण पुनर्स्थापना चाहिएको हो।
राजनीतिक नैतिकताको प्रश्न
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार, कुनै पनि आन्दोलनबाट स्थापित हुने राजनीतिक शक्तिको नैतिक मूल्यांकन आन्दोलनपछिको व्यवहारबाट हुन्छ। आन्दोलनका सहिद, घाइते र पीडितप्रति कस्तो व्यवहार गरिन्छ भन्ने कुराले नै नेतृत्वको विश्वसनीयता निर्धारण गर्न सक्छ।
